Speeches en publicaties John Jorritsma

Hieronder staan de meest recente publicaties en toespraken van burgemeester John Jorritsma.

4 mei 2020 - Dodenherdenking

Jongens en meisjes. Dames en heren. Stadsgenoten. 4 mei 2020, de 75e Dodenherdenking na het einde van de Tweede Wereldoorlog. Dat dit een bijzondere editie zou gaan worden, dat wisten we al heel lang. Maar zó bijzonder, dat u als publiek niet naar de Oude Toren kunt komen. Dat we niet met elkaar een minuut stilte kunnen ervaren. Geen gezamenlijke kranslegging. Kortom: dat we niet massaal als stad stil kunnen staan bij de gevallenen. Nee, dat is zonder precedent, dat is uniek. We doen het om het coronavirus te bestrijden, maar dit is wel verschrikkelijk jammer.

Onze samenleving houdt haar adem in. Stille straten, vertier alleen in en om het eigen huis, geen familiebezoek, geen of beperkte school, geen sport, kantoor aan huis. En tegelijkertijd angst. Angst voor besmetting. Angst voor de gezondheid van je oude vader, je moeder, je opa, je oma, die je niet kunt bezoeken. Angst om straks je baan of zelfs je bedrijf te verliezen. Je hoort het deze dagen vaker: we hebben nog nooit zo iets meegemaakt sinds de Tweede Wereldoorlog. Het coronavirus grijpt zo lang en zo hard in, we voelen ons geïntimideerd in ons dagelijks bestaan.

We zijn onzeker, we voelen ons onveilig. Zo onveilig dat we die vergelijking met de oorlog maken. En ik geef meteen de mensen gelijk die de oorlog wél actief hebben meegemaakt, dat zij die op een andere manier in de wereld oorlogsgeweld hebben moeten doorstaan, dat de verschrikking van oorlog écht wel iets anders is. En toch zie ik behalve de angst en langdurige onzekerheid nog een andere parallel: een samenleving die als geheel de schouders eronder zet, vanwege een collectieve dreiging.

We zijn als personen teruggeworpen op onszelf, maar als groep tonen we ons solidair. Er wordt geklapt voor zorgmedewerkers, de stoepen staan vol met hoopvolle teksten in krijt, boodschappen worden door anderen gehaald en aan de deur gezet, honden worden voor elkaar uitgelaten. Zo bezien is deze reset van onze samenleving na 75 jaar ook een teken dat we het leven niet voor zoete koek moeten slikken. Dat ons leven ineens ruw wordt verstoord, dat er een stok in het wiel kan worden gestoken. Dan is het goed om te zien dat we nog steeds waarden in ons dragen, waarvan we ons eerder wel eens hardop afvroegen of we die nog hadden. Denk aan naastenliefde, solidariteit, onbaatzuchtigheid, omkijken naar een ander, samenwerken. Kortom: samen leven. Begrippen die meer accent en betekenis krijgen als een samenleving onder grote druk staat. Nu, ten tijde van een pandemie en in tijden van oorlogsverschrikkingen.

Beste mensen, als we niet gebukt gingen onder coronamaatregelen, dan zouden we dezer dagen één van die verschrikkingen uit onze stad meer aandacht hebben kunnen geven. Dat is het verhaal van de Joodse broertjes Edo en Lex Hornemann, dit jaar neergelegd in een boek en een tv-documentaire. Een monument voor deze kinderen van 8 en 12 jaar staat langs de Dommel, bij het park dat hun naam draagt. Ook in Hamburg, waar de jongens door de nazi’s vermoord werden, leven ze voort in de ‘Brüder Hornemannstrasse”. Maar hun verhaal is misschien niet bij iedereen bekend.

Het is 1943 als Edo en Lex, de één slim en serieus, de ander uitgelaten en vrolijk, aankomen in Kamp Vught samen met hun moeder Bets. Ze voegen zich daar bij vader Flip, die daar een paar dagen eerder naartoe is gebracht, samen met alle andere Joodse medewerkers van de SOBU. Dat was de speciale Philips-afdeling die zogenoemde ‘Kriegswichtiger Arbeit’ deden, een poging van het bedrijf om zijn Joodse medewerkers te beschermen.

Tevergeefs, na 9 maanden internering in Vught werd het gezin op transport gezet naar Auschwitz. Ze arriveren daar op de dag dat de geallieerden de kusten van Normandië bestormden. D-Day. Voor Europa het begin van de overwinning op de nazi’s, maar voor de Hornemanns kwam dit te laat. Moeder Bets sterft in Auschwitz aan buiktyfus, vader Flip zal later de dood vinden op transport naar concentratiekamp Sachsenhausen. De kinderen blijven alleen achter in het kamp en vallen uiteindelijk in de handen van de nazi-wetenschap.

Joseph Mengele, die de Engel des Doods werd genoemd vanwege zijn medische experimenten met gevangenen, selecteert hiervoor in Auschwitz 20 kinderen voor overplaatsing naar kamp Neuengamme bij Hamburg. Edo en Lex horen daar bij. De kinderen gaan met een normale passagierstrein op reis, met speelgoed en eten lijkt het op een schoolreisje, maar de werkelijkheid van Neuengamme is grimmig. Daar krijgen de 20 Joodse kinderen tbc-bacillen toegediend om te kijken of ze weerstand zouden opbouwen tegen deze ziekte. En elke twee weken worden besmette lymfeklieren operatief weggehaald. Het experiment mislukt, ze worden ziek en takelen af. Zelfs bij een luchtalarm komen de kinderen niet meer uit hun bed.

De nazi’s verliezen terrein en ze beginnen met het uitwissen van hun sporen. Ook de medische proeven op de kinderen in Neuengamme moeten worden weggevaagd. Eindhoven is dan al 7 maanden bevrijd. Op de verjaardag van de Führer, 20 april 1945, op twee weken na 75 jaar geleden, worden ze met een bus naar een school aan de Bullenhuser Damm in Hamburg gebracht. De Engelsen staan al een de Elbe, de bevrijding van Hamburg is een kwestie van nog enkele uren. Daar, in de kelder, worden ze opgehangen. ‘Als schilderijen aan de muur', zo zal een ooggetuige dit later omschrijven.

Stadsgenoten, Edo zou vandaag 87 jaar zijn en Lex 83. Voor hun geboortehuis in de Staringstraat liggen vier struikelsteentjes in de stoep met hun namen en die van hun ouders. Bij de school in Hamburg waar de jongens hun leven lieten, staat een monument. Met de tekst: “Hier stehst du, schweigend. Doch, wenn du dich wendest, schweige nicht.” Hier sta je. Zwijgend. Maar als je je weer omdraait, zwijg dan niet. Een indringender oproep om te gedenken en het verhaal verder te vertellen, bestaat volgens mij niet. En dat is waar het op een dag als vandaag om draait.

Het Eindhovense monument voor de broers Hornemann ligt op een steenworp afstand van het Van Maerlantlyceum, elk jaar bezoekt een delegatie leerlingen Hamburg. Zo nestelt het leven én de verschrikkelijke dood van deze twee Eindhovense broers, zich in latere generaties. En zorgt het voor een verdere verankering van ons moreel kompas. Niet alleen bij de leerlingen van deze Eindhovense school, maar bij iedereen die dit verhaal hoort. En soortgelijke verhalen zijn er helaas nog talrijk.

De meesten van ons waren in de Tweede Wereldoorlog nog niet eens geboren. De herinneringen aan die oorlog krijgen we mee met verhalen. Vaak geleend van onze vaders en moeders, opa’s en oma’s, ooms en tantes. Het zijn hún verhalen, die voor ons zó echt zijn, dat het ook onze verhalen zijn geworden. Zo is het verhaal van Edo en Lex ook een verhaal van ons Eindhovenaren. Daarnaast hebben we beelden uit ons eigen leven, van situaties die ons misschien niet direct zelf bedreigden, maar wel wereldschokkend zijn. Denk aan de moord op Kennedy, Martin Luther King, de killing fields in Cambodja, 9/11 de Twin Towers, de bommen in de Bataclan... Ik kan zo heel lang doorgaan.

Die geleende en zelf ervaren herinneringen hebben bijgedragen aan ons beeld van de wereld. Ze geven richting aan hoe wij tegen onze samenleving aan kijken. Ze zijn enerzijds een schrikbeeld én anderzijds een motivatie, om onze samenleving vreedzaam en rechtvaardig in te richten. Dat is de waarde van gedenken. De verhalen zijn verschrikkingen die je als een spiegelbeeld confronteren en waar je je het liefst meteen van afwendt. Op zo’n moment daalt het besef in dat we ons allemaal, binnen de eigen mogelijkheden, moeten inzetten voor een samenleving waar plaats is voor iedereen. Voor leven in vrede, veiligheid en rechtvaardigheid. Laten we daarom vooral kracht putten uit verhalen uit oorlogen, geweld, bloedvergieten, waarin mensen verdrukt en vermoord worden, waar ook ter wereld, op welk moment dan ook.

Kracht putten uit tegenslag. Ik denk dat het een goed motto is om ook in deze moeilijke tijd te gedenken. Dank u wel. 

18 september 2019 - 75 jaar bevrijding