De groei van Eindhoven

Groei van Eindhoven 1882 - 1982

Het huidige Eindhoven is het resultaat van een historische ontwikkeling, die ondanks ingrijpende veranderingen voor en groot deel nog steeds het karakter van de stad bepaalt. Tegen deze achtergrond krijgen de monumenten hun betekenis.

Stad en dorpen

Eindhoven heeft zich ontwikkeld uit een middeleeuwse stad en vijf omliggende dorpen: Woensel, Gestel, Stratum, Strijp en Tongelre. Deze dorpen bestonden uit verschillende nederzettingen, die aanvankelijk te vinden waren op de hoger gelegen zandruggen tussen de beekdalen. De stad zelf ontstond aan de samenvloeiing van de Dommel en de Gender. De stad omvatte tot 1920 slechts het gebied binnen de vest (de huidige binnenring tot de Oude Stadsgracht), de Bergen, het Paradijs en het gebied tussen de Oude Stadsgracht en de Dommel. 
 Sporen van de nederzettingsgeschiedenis zijn als archeologische waarden in de bodem bewaard gebleven. De oorspronkelijke structuur bleef eeuwenlang in stand. 
Opvallend is dat de stadsplattegrond van Jacob van Deventer uit omstreeks 1560 nog steeds grotendeels overeenkomt met het stratenpatroon van de binnenstad. 
De verspreide ligging van de oude dorpskernen rond de stad is nog steeds herkenbaar in de 19e eeuwse of oudere bebouwing, met grote neogotische kerken als middelpunt.

Veranderingen in de 19e eeuw

Eeuwenlang bleef Eindhoven een marktstadje met een centrumfunctie voor de dorpen in de omgeving. Vanaf de 19e eeuw vonden echter vooral door de industrialisatie ingrijpende veranderingen plaats  . 
Die had gevolgen voor de aard van de bebouwing en voor de infrastructuur - kanaal, spoorlijnen en wegen.
Fabrieken verrezen in en rond het centrum. De belangrijkste bedrijfstakken waren de textiel- en tabaksnijverheid en in het voetspoor daarvan ook de houtindustrie.
De bevolkingstoename leidde tot een steeds dichter aaneen gegroeide lintbebouwing langs de verbindingswegen.
De dorpen behielden nog lang een agrarisch karakter, wat op sommige plaatsen nog te zien is aan gehuchten in het landelijk buitengebied en aan verspreide boerderijen te midden van nieuwbouwwijken.

Expansie

Kenmerkend voor Eindhoven is de explosieve groei die in de 20e eeuw plaatsvond, vooral na de annexatie van de randgemeenten in 1920. In deze periode heeft vooral Philips een stempel op Eindhoven gedrukt, niet alleen door de bouw van grote industriële complexen, maar bijvoorbeeld ook door woningbouw. Er kwamen verschillende vormen van onderwijs en andere voorzieningen.
Stadsuitbreidingen vonden plaats in de gebieden tussen de verbindinggswegen. Verschillende stedenbouwkundige ideeën kwamen hierin tot uitdrukking. Het plan voor de rondweg dateerde al van 1918. Typisch voor de ontwikkeling van Eindhoven is, dat de uitbreidingen verspreid tot stand kwamen.

Eindhoven had in de Tweede Wereldoorlog zwaar te lijden van bombardementen, waarbij o.a. een gedeelte van de binnenstad met de Demer en de omgeving van de Fellenoord werden verwoest.
De wederopbouw werd aangegrepen om grote infrastructurele projecten te realiseren als het hoogspoor, de rondweg, de Karel de Grotelaan en later de J.F. Kennedylaan.
In de jaren daarna werden op een tot dan toe ongekend grote schaal nieuwe wijken gebouwd, in een afwisseling van hoog- en laagbouw, waardoor het gebied steeds meer verstedelijkte. Dit proces gaat nog steeds door, maar vooral rond de beekdalen zijn belangrijke groenstructuren behouden gebleven.

Kaarten van boven naar beneden: 1560,1882, 1942,1982